Wie de regie over zijn of haar leven wil behouden, botst in België nog te vaak op halfslachtige beloftes en politieke bochten. Euthanasie bij vergevorderde dementie is daar het pijnlijkste voorbeeld van. Ik diende in de vorige legislatuur een wetsvoorstel in dat de voorafgaande wilsverklaring uitbreidt naar situaties van verworven en onomkeerbare wilsonbekwaamheid, waaronder gevorderde dementie. Het voorstel bouwt voort op de huidige wet en respecteert de onbeperkte geldigheid van de wilsverklaring die via een wetsvoorstel van mij sinds 15 maart 2020 van toepassing is.
Vandaag neemt collega Irina De Knop (Anders.) de fakkel op. Zij heeft het voorstel opnieuw geagendeerd en blijft vasthoudend ijveren voor een sereen, juridisch sluitend kader. Dat is des te belangrijker nu Vooruit publiek aandringt bij minister Verlinden op “dringend werk” aan dat kader, terwijl dezelfde partij einde 2024 nog de dringende behandeling wegstemde. Feiten vragen consequentie: er liggen teksten, er zijn adviezen, het parlement kan beslissen. Morgen als het moet.
Waar staan we juridisch en maatschappelijk?
De euthanasiewet laat vandaag een voorafgaande wilsverklaring enkel spelen wanneer iemand onomkeerbaar buiten bewustzijn is. Voor mensen met dementie die later wilsonbekwaam worden, biedt de wet dus geen oplossing via die wilsverklaring. Precies daarom breidt mijn voorstel het toepassingsgebied uit naar verworven wilsonbekwaamheid, met duidelijke waarborgen en bevestigde rol voor de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie.
Belangrijk is dat de wijziging van 2020 de wilsverklaring onbeperkt geldig maakte en dat die regel overeind bleef na toetsing door het Grondwettelijk Hof, na een beroep tot vernietiging ingediend door een aantal artsen uit katholieke kringen. Dat punt is vandaag onomstreden.
Ook ethisch is er ankerpunt. Het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek adviseerde in november 2025 om euthanasie op basis van een voorafgaande wilsverklaring mogelijk te maken voor mensen die onomkeerbaar hun beslissingsvermogen verliezen, onder strikte voorwaarden. Dat versterkt het draagvlak voor een zorgvuldige wetgevende aanpassing.
Wat regelt mijn voorstel concreet?
De kern is eenvoudig: wie nog wilsbekwaam is, kan vooraf ondubbelzinnig vastleggen in welke situatie het leven niet langer menswaardig is, en vragen dat in zo’n toestand euthanasie wordt uitgevoerd. Dat geldt ook wanneer iemand later door dementie of een ander niet-aangeboren hersenletsel onomkeerbaar wilsonbekwaam wordt. De onbeperkte geldigheid van de wilsverklaring blijft behouden.
Zorgvuldigheid staat centraal. De verklaring wordt opgesteld wanneer iemand wilsbekwaam is, in aanwezigheid van twee getuigen van wie er één geen materieel belang heeft bij het overlijden. Een arts kan facultatief tekenen en dateren om de wilsbekwaamheid en duidelijkheid van de tekst te attesteren. Voor de uitvoering vraagt de arts eerst advies aan een onafhankelijke arts, die nagaat of de feitelijke toestand overeenstemt met de vooraf beschreven situatie. Een vertrouwenspersoon kan worden aangeduid. De arts bespreekt, tenzij de betrokkene anders besliste, de verklaring met de naasten en voorziet gepaste nazorg.
Het voorstel bevestigt de gewetensvrijheid van zorgverleners, met tegelijk de plicht tot doorverwijzing zodat de vraag ernstig onderzocht blijft. De registratie en toetsing door de federale commissie blijven een hoeksteen van transparantie en rechtszekerheid.
Politieke eerlijkheid, graag
Dat Vooruit vandaag de minister publiek maant om snelheid te maken, kan alleen maar goed zijn als het ook in de Kamer tot consequente stemmingen leidt. De oproep tot een kader is legitiem, maar het parlement beschikt over concrete teksten en adviezen. Irina De Knop heeft het dossier opnieuw geagendeerd; laat ons het eindelijk afronden in plaats van het telkens door te schuiven.
Q&A: wat kan vandaag al, en wat nog niet?
Kan ik nu al een wilsverklaring euthanasie opstellen die onbeperkt geldig is?
Ja. Sinds 15 maart 2020 is de voorafgaande wilsverklaring onbeperkt geldig. De vroegere verplichting tot vernieuwing om de vijf jaar is afgeschaft en dat blijft zo.
Geldt die wilsverklaring vandaag ook bij dementie?
Nee. Onder de huidige wet kan een wilsverklaring enkel spelen wanneer iemand onomkeerbaar buiten bewustzijn is. Voor gevorderde dementie is er vandaag geen uitvoering op basis van een voorafgaande wilsverklaring mogelijk. Mijn voorstel wil dat juist wél mogelijk maken wanneer de vooraf beschreven toestand is bereikt.
Kan euthanasie bij dementie vandaag dan helemaal niet?
Een actuele, vrijwillige en weloverwogen vraag kan in een vroeg stadium van dementie worden onderzocht als de betrokkene nog wilsbekwaam is en aan alle wettelijke voorwaarden voldoet. Zodra iemand wilsonbekwaam is geworden, kan er onder de huidige wet geen euthanasie op basis van de voorafgaande wilsverklaring. Met andere woorden: wie niet in een (voor hem of haar) mensonwaardige fase wil terechtkomen, moet eigen "te vroeg" euthanasie vragen.
Wat met een ‘negatieve wilsverklaring’ of patiëntenrechten?
Iedere patiënt kan behandelingen weigeren, ook levensreddende. In een negatieve wilsverklaring kan men vooraf vastleggen welke behandelingen men niet meer wil bij wilsonbekwaamheid. Dat kan juridisch worden afgedwongen en leidt soms tot een natuurlijker, maar vaak langduriger stervensproces.
Zijn artsen verplicht om euthanasie uit te voeren?
Neen. De gewetensvrijheid blijft volledig intact. Wel geldt de plicht om door te verwijzen, zodat de vraag ernstig en tijdig wordt beoordeeld. Ook die verplichting kwam er dankzij een wetsvoorstel van mij.
Wie controleert de zorgvuldigheid?
De arts registreert elke euthanasie. De Federale Controle- en Evaluatiecommissie Euthanasie beoordeelt de dossiers en rapporteert regelmatig aan het parlement. Transparantie en evaluatie blijven zo verzekerd.
Is er draagvlak bij experten?
Het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek adviseerde in november 2025 om euthanasie op basis van een voorafgaande wilsverklaring mogelijk te maken voor mensen die onomkeerbaar hun beslissingsvermogen verloren hebben, met strikte waarborgen.